Tante Lize
de echte
Foto: tante Lize in 1919
Een pittige tante
die in 1916 naar het front gaat
en een villa van haar mevrouw zal erven
Het kastje van Tante Lize
In ons huis staat een ladekastje, het kastje van Tante Lize. Heel oud en met een familieverhaal.
Dit kastje heb ik geërfd van mijn opa Van Delden. Na de slag om Arnhem was niets over van het huis en de piano- en orgelhandel. De familie moest opnieuw beginnen en zo ontving mijn opa dit kastje van zijn Tante Lize.
Zij was een zus van mijn overgrootvader en diaconnessenzuster. Het verhaal ging, dat aan haar een villa was nagelaten omdat zij een dame uit de familie Tilanus als particulier verpleegster had verzorgd. Er was een reiswekker die zij meegenomen zou hebben naar oorlogsgebied. Een antiek Engels servies en een botermesje, een set oude medailles en knopen uit de kelder van opa. En in de nalatenschap van mijn moeder vond ik een identiteitsbewijs van Tante Lize voor Engeland met daarin opgevouwen een ticket voor de stoomboot London - Vlissingen uit 1919. Tenslotte had ik een curieuze foto van zieken in een ‘Weinzimmer’. Met deze aanknopingspunten begin ik aan mijn zoektocht door de Nederlandse en Engelse archieven.
Wie is deze pittige tante?
Wat is het verhaal achter deze erfstukken?
Ik kan na mijn zoektocht concluderen:
wat was de echte Tante Lize een bijzondere vrouw.
Diacones
Elisabeth Berendina Woutertje (Lize) van Delden wordt geboren in Renkum (Oosterbeek) op 24 maart 1881.
Haar vader Johannes is kuiper van beroep, haar moeder heet Catharina Allen. Ze heeft vier oudere zussen en twee broers.
Mijn overgrootvader Gerrit Jan is er een van. Op de familiefoto staat hij helemaal rechts. Ernaast staat zijn zus Lize.
Als jonge vrouw mag zij beginnen aan de opleiding voor verpleegster in het Diaconessenhuis aan de Hazepaterslaan in Haarlem. Het ziekenhuis werkt vanuit een Protestants Christelijke overtuiging. Het is opgericht door Freule Teding van Berkhout. Rijke en eigenzinnige vrouwen nemen het voortouw voor de oprichting van diaconessenhuizen in het hele land om sociaal en dienend werk te kunnen doen. De industrialisatie aan het begin van de 19e eeuw heeft tot veel sociale misstanden geleid. Hulp is hard nodig.
De zusters worden diaconessen genoemd.
Kort gezegd is een diacones een protestantse vrouw, ongehuwd of weduwe, die zich wijdt aan de verpleging van zieken en armen. Uit naastenliefde wordt het werk verricht. In het Diaconessenhuis woont zij in een woongemeenschap met andere diaconessen en wordt ze gevormd en getraind. Diaconessen worden wel de protestantse nonnen genoemd.
De diaconessen vallen op door hun kleding. Ze dragen een wit schort met daaronder een lange donkere jurk en een witte losse kraag. De muts is ook wit en wordt met banden onder de kin geknoopt.
Haarlem
Stadsziekenhuis Meppel
Verpleegster
Haarlem Meppel Schiedam Enschede Heusden Tiel
Na haar opleiding in Haarlem werkt Tante Lize als verpleegster in verschillende Diaconessenhuizen.
In december 1903 overlijdt haar vader.
In 1905 gaat ze naar het Diaconessenhuis / Stadziekenhuis in Meppel. Dit is het eerste ziekenhuis van Drenthe.
Het ziekenhuis wordt voornamelijk gebruikt voor de behandeling van arme patiënten en TBC-patiënten. Eén verpleegster met hulppersoneel zorgen voor de verpleging. Het ziekenhuis heeft geen artsen in dienst; de gemeentelijke geneesheer zorgt voor de medische behandeling.
Ze werkt ook in het Diaconessenhuis in Schiedam, Enschede en Tiel. De keuze voor Tiel is interessant; deze plek gaat later haar toekomst bepalen.
In november 1910 overlijdt haar moeder Catharina Allen.
In 1911 gaat Tante Lize werken in het Bethesdaziekenhuis in Tiel, dat kort daarvoor is opgericht door de dames Spiering. Vader Spiering was advocaat in Tiel en moeder was een Belgische barones. De zussen erven (als laatsten in de lijn) veel geld en besteden dit aan goede werken. Ze wonen samen in een huis aan de Sint Walburgstraat.
mr J.J. Tilanus
Advocaat te Tiel
In dezelfde straat Sint Walburg woont de advocaat Johannes Julius Tilanus (geboren in 1864) .Hij is in 1894 in Walcot St. Swithin (Bath) getrouwd met de Engelse Jane Mildred Harrison.
Waar zouden ze elkaar hebben ontmoet?
De familie Tilanus heeft Joodse wortels. Toen in 1733 de koopman Moses Ephraïm lid werd van de Gereformeerde Kerk in Tiel, nam hij een nieuwe naam aan; Christianus Lambertus Tilanus (‘van Tiel’).
J.M. Tilanus - Harrison
Mevrouw Tilanus, Jane Mildred Harrison, is in 1871 geboren in het Lake district van Engeland.
Ze heeft één oudere zus Violet Catherine, getrouwd met Captain Henry Jefferson.
Jane was pas 10 jaar oud toen haar vader overleed in een Château in Andrein Sauveterre Basses Pyrenees in Frankrijk.
Hij was een welgestelde Brit uit de hogere kringen van Bath. Pau stond toen bekend als de "Britse hoofdstad" van Frankrijk met een Britse vossenjacht (de Pau Hunt) en de eerste golfbaan van Europa.
Haar moeder, Catherina Harrison overlijdt in 1903, ze woonde toen in Bath.
De gevonden uniformknopen van de
Royal Cumberland Militia
komen uit deze Engelse familie.
Mogelijk zijn ze van haar vader.
Huwelijksakte 1894
Gerechtsgebouw Tiel
Eigen foto uit de familie
Foto uit het artikel “Twee Arnhemse diaconessen aan het Oostfront. De Nederlandse Ambulance in Gleiwitz (1916)” (https://paulvanlunteren.nl/)
Provinciale Geldersche en Nijmeegsche courant 24 mei 1916
Met een reiswekker naar oorlogsgebied
Inmiddels is in 1914 de Eerste Wereldoorlog begonnen. Nederland blijft neutraal. Tante Lize neemt in 1916 een belangrijk besluit. Ze gaat als verpleegster mee naar het Oostfront om in het Duitse Gleiwitz (Silezië) gewonden te verzorgen. Gleiwitz ligt in het zuidoosten van het toenmalige Duitse Keizerrijk, direct aan de grens met het door Rusland en Oostenrijk-Hongarije betwiste gebied.
Ik ontdek dit via een foto en een artikel over Arnhemse diaconessen aan het Oostfront. Daarin staat een foto van de ziekenzaal die is ingericht in het Theater- und Konzerthaus. Mijn verbazing is groot; ik blijk een foto van dezelfde ziekenzaal te hebben met Tante Lize erop. Het verhaal van opa klopt, de reiswekker van Tante Lize komt echt uit oorlogsgebied.
De Nederlandse regering weigert om via het Nederlandse Rode Kruis ambulances (noodhospitalen) naar het buitenland te sturen. Maar particuliere initiatieven voor noodhulp in het buitenland worden gedoogd. Comités zamelen geld in voor het brengen van noodhulp met diaconessen als onbezoldigd verpleegsters. Tante Lize is in Gleiwitz samen met onder meer Henriette, de dochter van Abraham Kuyper.
Het noodhospitaal wordt ingericht in het Theater- und Konzerthaus aan de Klosterstrasse. De twee theaterzalen worden als ziekenzalen ingericht. Gewonde Duitse soldaten worden er geopereerd en verpleegd.
Met de stoomboot naar Engeland
In augustus 1919 vaart Tante Lize met de stoomboot “Zeeland” vanuit Vlissingen via Folkestone naar Londen.
De vaardienst is net weer hervat.
Tijdens de Eerste Wereldoorlog waren drie stoomschepen op een mijn gelopen zodat de afvaarten vanaf 1917 werden gestaakt.
Ze heeft een ID voor Clovelly Upton near Birkenhead. Tante Lize wordt aangeduid als “visitor” met het adres Clovelly, Upton near Birkenhead. Op dit adres wonen de zus en zwager van mevrouw Tilanus. Ze heeft dus al in 1919 een nauwe band met de familie Tilanus.
Reist ze alleen of samen met de familie Tilanus? Leert ze Engels of sprak ze dat al?
Tante Lize reist op 10 september 1919 terug van Londen naar Vlissingen. Ticket eerste klas en 15 dagen geldig.
SS Zeeland van de Stoomvaart Maatschappij Zeeland (SMZ)
Van diacones tot particulier verpleegster
Na haar terugkeer werkt Tante Lize in het diaconessenhuis van Heusden en Enschede.
In 1923 gaat Tante Lize terug naar Tiel en wordt zij als verpleegster ingeschreven op het adres van weduwe J.M. Tilanus, St Walburg 137.
Kort daarvoor is de heer Tilanus overleden.
Er verschijnen rouwadvertenties in de landelijke pers. Hij wordt door de President van de Rechtbank Tiel herdacht als scherpzinnig jurist en kundig pleitbezorger.
De heer J.J. Tilanus was sinds 1895 consul van België. Daarom vonden we dus drie Belgische medailles in de kelder van opa.
Mevrouw Tilanus besluit in 1924 om een villa te laten bouwen in Driebergen. In 1925 is de villa klaar en gaan mevrouw Tilanus en Tante Lize wonen aan de Parklaan 28.
Ik vind haar adres uiteindelijk in een oud telefoonboek uit de jaren vijftig. De villa bestaat nog steeds.
Een bijzondere vrouw
Elisabeth Berendina Woutertje
1881-1970
Mevrouw Tilanus overlijdt in 1956. Tante Lize heeft haar dan 33 jaar lang liefdevol verzorgd. Als dank erft Tante Lize van haar mevrouw de villa en de andere dingen die leidend waren voor deze zoektocht.
Tante Lize verhuist naar Leersum waar zij in 1970 op 89 jarige leeftijd overlijdt. Haar naam leeft voort. In die van haar nicht, achternicht en in die van mij en onze dochter.
12 Februari 2026